Türkiye Cumhuriyeti

AGİT Daimi Temsilciliği

Bilgi Notları

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'na İlişkin Bilgi Notu, 08.06.2017

Uluslararası Örgüt Künyesi

Örgütün Amacı: AGİT, güvenliğin üç boyutunda ilke, norm ve standartlar geliştirmekte, yükümlülüklerin uygulanma durumlarını izlemekte, esnek müzakere ve siyasi diyalog forumu teşkil etmekte, ayrıca katılımcı Devletlerin demokratikleşme, hukukun üstünlüğü ve insan haklarına saygı alanlarındaki çabalarına destek ve yardım işlevi görmektedir.

Kuruluş Tarihi: 1975

Merkezi: Viyana

Genel Sekreteri: Lamberto Zannier (İtalya)

Üye Ülkeler:

AGİT’te 57 katılımcı Devlet yer almaktadır. Ayrıca toplam on bir ülke Akdenizli ve Asyalı İşbirliği Ortağı statüsündedir. Katılımcı Devletler ile İşbirliği Ortakları ülkelerinin listesi aşağıda takdim kılınmıştır.

AGİT KATILIMCI DEVLETLERİ

·         ABD

·         Almanya

·         Andorra

·         Arnavutluk

·         Avusturya

·         Azerbaycan

·         Belarus

·         Belçika

·         Bosna-Hersek

·         Bulgaristan

·         Çekya

·         Danimarka

·         Ermenistan

·         Estonya

·         Finlandiya

·         Fransa

·         GKRY

·         Gürcistan

·         Hırvatistan

·         Hollanda

·         İngiltere

·         İrlanda

·         İspanya

·         İsveç

·         İsviçre

·         İtalya

·         İzlanda

·         Kanada

·         Karadağ

·         Kazakistan

·         Kırgızistan

·         Letonya

·         Liechtenstein

·         Litvanya

·         Lüksemburg

·         Macaristan

·         Makedonya

·         Malta

·         Moğolistan

·         Moldova

·         Monako

·         Norveç

·         Özbekistan

·         Polonya

·         Portekiz

·         Romanya

·         Rusya

·         San Marino

·         Sırbistan

·         Slovakya

·         Slovenya

·         Tacikistan

·         Türkiye

·         Türkmenistan

·         Ukrayna

·         Vatikan

·         Yunanistan

AKDENİZLİ İŞBİRLİĞİ ORTAKLARI

·        Cezayir

·         Fas

·         İsrail

·         Mısır

·         Tunus

·         Ürdün

ASYALI İŞBİRLİĞİ ORTAKLARI

·          Afganistan

·         G.Kore

·         Japonya

·         Tayland

·         Avustralya

Türkiye’nin Üyelik Durumu:

Türkiye Örgütün kurucu üyelerindendir.

Örgütün Tarihi

Soğuk Savaş döneminde bloklar arası ilişkilerde görülen yumuşamanın da etkisiyle 1973-1975 yılları arasında 35 ülkenin katılımıyla Avrupa’da Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK) düzenlenmiştir. Konferans sonucunda Devlet ve Hükümet Başkanları tarafından imzalanan Helsinki Nihai Senedi Örgütün temel belgesi niteliğindedir. Siyasi bağlayıcılığa sahip Helsinki Nihai Senedi, çeşitli askeri güven ve güvenlik artırıcı önlemlerin (GGAÖ) yanı sıra ekonomik, bilimsel, teknolojik, çevresel ve insani konularda işbirliğini öngörmekte ve Örgütün kapsamlı güvenlik konseptinin temelini oluşturmaktadır.

Kuruluş aşamasında çift kutuplu dünya düzeninde Doğu ile Batı arasında bir danışma ve uzlaşma platformu olarak tasarlanan AGİK, 1990’ların başında ideolojik kamplaşmanın son bulmasıyla yeni dönemin risk ve tehditlerine cevap verecek bir adaptasyon süreci içine girmiştir. 1990 yılında düzenlenen Paris Zirvesinde, “Yeni bir Avrupa için Paris Şartı” kabul edilmiştir.

AGİK, ülke içi ve devletlerarası çatışmaların arttığı bu yeni dönemde gelişmelere karşılık verebilmek amacıyla hızlı bir kurumsallaşmaya gitmiş, ayrıca çeşitli ülkelerde alan misyonları tesis etmiştir. Örgüt, 1994 Budapeşte Zirvesinde alınan kararla Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) adını almıştır.

AGİT’in, 1990’larda çeşitli ülkelerde yürüttüğü kriz yönetiminden çıkartılan dersler ışığında, 1999 İstanbul Zirvesinde Soğuk Savaş sonrası güvenlik tehditlerini ele alan “Avrupa Güvenlik Şartı” kabul edilmiştir.

21. yüzyıla girerken AGİT, 1990’lardaki çatışmalardan yıkımla çıkmış ülkelere demokratik kurumların inşası, hukukun üstünlüğünün sağlanması ve ekonomik kalkınmanın teşvikinde yardımcı olmaya dönük çalışmalarına ağırlık vermiştir. Örgütün çalışmalarının uzun dönemli proje yardımına kayması, faaliyetlerinde denge sağlanması çağrılarını da beraberinde getirmiştir. Bunun yanı sıra, iki kutuplu dünya düzeninin sona ermesini müteakip konvansiyonel savaşın Avrupa kıtasının istikrar ve güvenliğine yönelik öncelikli tehdit olmaktan çıkması, buna mukabil, 11 Eylül saldırıları sonrası asimetrik risk ve tehditlerin ön plana gelmesi üzerine silahların kontrolü ile GGAÖ konuları gündemdeki yerini kaybetmiştir. Keza, AGİT’in bir bölgesel güvenlik örgütü olarak çözmekle yükümlü olduğu ihtilafların (Abhazya / Güney Osetya, Transdinyester ve Yukarı Karabağ) çözüm süreçlerinde somut ilerleme sağlanamaması, Örgütün işlevi ve rolüne ilişkin katılımcı ülkeler arasındaki görüş ayrılıkları Örgütün etkinliği ve rolünün yeniden değerlendirilmesi ihtiyacını doğurmuş ve Örgüt içinde bu doğrultuda bir süreç başlatılmıştır. Bu çerçevede Örgütün reformu konusu gündemin üst sıralarında yer almıştır.

21. yüzyılda karşılaşılan tehditlerin çok boyutlu ve karmaşık nitelik arzetmesi, katılımcı ülkeleri 2003 Maastricht Bakanlar Konseyinde “21. Yüzyılda Güvenlik ve İstikrara Yönelik Tehditlere Yönelik AGİT Stratejisi”ni kabul etmeye sevketmiştir.

1-2 Aralık 2010 tarihleri arasında düzenlenen AGİT Astana Zirvesinde, yükümlülüklere bağlılık katılımcı Devletlerce teyit edilmiştir.

Türkiye’nin Örgüt’le İlişkileri

AGİT’in kurucu üyeleri arasında yer alan Türkiye, Örgütün tüm boyutlarında (siyasi-askeri, ekonomi-çevre, insani boyut) aktif ve yapıcı bir tutum sergilemektedir. Bu çerçevede ülkemiz, terörizm, polis faaliyetleri, sınır güvenliği ve yönetimi, ekonomi ve çevre konuları, hoşgörü ve ayrım gözetmeme, göç ve entegrasyon, insan ticaretiyle mücadele gibi alanlar başta olmak üzere AGİT çalışmalarına katkıda bulunmaktadır.

AGİT kurumları ve diğer birimleri ile ilişkilerimiz düzenli diyalog temelinde olumlu bir seyir izlemektedir.

Ukrayna krizinin yanısıra, Türkiye’nin karşılıklı yoğun siyasi etkileşim içinde olduğu üç coğrafi bölgedeki (Orta Asya, Güney Kafkasya ve Balkanlar) güvenlik durumu ve siyasi gelişmeler AGİT’in gündeminde öncelikli olarak yer almaktadır. Sözkonusu bölgelerle yakın ilişkilere sahip olan ülkemizin görüşleri AGİT’in çalışmalarında dikkate alınmaktadır. Ülkemiz, istikrar ve kalkınmanın sağlanmasına verdiği önem ve bölge ülkeleriyle özel ilişkileri çerçevesinde AGİT’in faaliyetlerine teknik yardım ve eğitim gibi yöntemlerle katkı sağlamaktadır.

Ülkemiz, AGİT’in Türkiye’ye mücavir bölgelerdeki mevcut ve potansiyel çatışmalara ülkelerin toprak bütünlüğü ve egemenlikleri çerçevesinde çözüm arayışlarını desteklemekte, AGİT’in Moldova'daki ve Gürcistan'daki ihtilaflar ile Azerbaycan-Ermenistan arasındaki ihtilafın çözüm süreçlerinde daha etkin ve sonuç alıcı bir rol üstlenmesini teşvik etmektedir.

Avrupa-Atlantik ve Avrasya güvenlik mimarisinde özgün bir yere sahip olan AGİT’in güvenlik kavramına kapsamlı yaklaşımı, katılımcı devletler arasında açıklık, şeffaflık ve işbirliğini teşvik ederek, güvenliğin arttırılmasını hedefleyen siyasi ve askeri konularla ilgili taahhüt ve mekanizmaları içermektedir. Viyana Belgesi, AGİT bölgesinde istikrara ve güvenliğe katkıda bulunan önemli bir GGAÖ aracını oluşturmaktadır. Viyana Belgesinin bugüne kadar başarıyla uygulanabilmesindeki en önemli etken, Belgenin uluslararası gelişmelere göre uyarlanabilmesi ve yeni ihtiyaçları karşılayabilmesi olmuştur. Belge 1992, 1994 ve 1999 (AGİT İstanbul Zirvesi) ve 2011’de olmak üzere dört kez güncellenmiştir.

AGİT müktesebatında yer almamakla birlikte, Avrupa’da Konvansiyonel Kuvvetler Antlaşması (AKKA) ile Açık Semalar Antlaşması (ASA) uygulama konuları da Viyana’da takip edilmektedir. 

Örgüt, 11 Eylül 2001’i izleyen dönemde terörizm konusunda aktif tutum izlemeye başlamış, 2001 Bükreş Terörizmle Mücadele Belgesi ve 21. yüzyılda karşılaşılan tehditlerin çok boyutlu ve karmaşık niteliğini göz önünde bulunduran “21. Yüzyılda Güvenlik ve İstikrara Yönelik Tehditlere Yönelik AGİT Stratejisi” kabul edilmiştir. “AGİT Terörizmle Mücadele Konsolide Çerçeve Belgesi” ise, ülkemizin Güvenlik Komitesi başkanlığını üstlendiği 2012 yılında benimsenmiş olup, bu yöndeki çabalar açısından bir referans belgesi niteliği taşımaktadır. Bu belgeler ve müteakiben kabul edilen AGİT karar ve bildirileri Türkiye’nin terörizmle mücadeleye atfettiği önemi de yansıtan nitelikte olup, son dönemde yabancı terörist savaşçılar olgusuyla mücadele ve terörizme varan şiddet içeren aşırıcılığın önlenmesine odaklanmaktadır. Ülkemiz, AGİT’in terörizmle mücadele faaliyetlerine bu konuya verdiğimiz önem muvacehesinde ve önceliklerimiz doğrultusunda katkı sağlamaktadır.

AGİT’in Afganistan’la angajmanı çerçevesinde Orta Asya ülkelerinde icra edilen sınır yönetimi, polis eğitimi ve uyuşturucuyla mücadele programları ve projelerine ülkemiz tarafından uzmanlık ve maddi destek sağlanmaktadır. Örgütlü suç ve uyuşturucu ticaretinin terörizmle yakın ilişkisi de dikkate alınarak, bu alanlarda AGİT’te yapılan çalışmalar ülkemizce desteklenmektedir.

Ülkemiz, insani boyutta, Avrupa başta olmak üzere AGİT coğrafyasında ayrımcılık, hoşgörüsüzlük, yabancı düşmanlığı ve nefret motivasyonlu saldırılara maruz kalan vatandaş ve soydaşlarımızın sorunlarının AGİT insani boyut etkinliklerinde seslendirilmesini temin ve teşvik etmektedir.

Ülkemiz, kapsamlı güvenlik anlayışı çerçevesinde ekonomi ve çevre boyutu faaliyetleri marifetiyle güvenliğin arttırılabileceği görüşünü taşımakta, bununla birlikte AGİT’in görev yönergesi ve kısıtlı kaynaklarının dikkate alınmasını ve diğer uluslararası örgütlerin faaliyetlerinin tekrarlanmasından kaçınılmasını istemektedir. Yolsuzluk, kara para aklama ve terörizmin finansmanıyla mücadeleye, ticaret ve ulaştırmanın kolaylaştırılmasına önem atfetmektedir. Dünyanın en fazla mülteciye ev sahipliği yapan ülkesi sıfatını haiz olan ülkemiz, bu çerçevede AGİT’te kişilerin geniş çaplı hareketlerinin yönetimi bağlamında gerçekleştirilen faaliyetlere etkin katılım sağlamakta; bu bağlamdaki AGİT karar ve bildirilerinin “dayanışma”, “külfet paylaşımı” gibi temel ilkeler üzerine inşa edilmesini savunmakta ve göç yönetiminin ise, göçmenlerin insan hakları ve yaşadıkları ülkelere sağladıkları katkılar da dikkate alınarak geliştirilmesi gerektiğini savunmaktadır.

1991 yılında kurulan ve katılımcısı ülkelerin 320 milletvekilinden oluşan AGİT Parlamenter Asamblesinde (AGİT PA) ülkemiz 8 milletvekiliyle temsil edilmektedir. AGİT PA Türk Grubu üyeleri, AGİT PA toplantıları ve konferanslarına iştirak etmelerinin yanısıra, seçim gözlem misyonlarına da katılmaktadırlar.

AGİT Yazmanlığı, alan misyonları ve kurumlarında halihazırda yaklaşık yirmi Türk personel görev yapmaktadır.